Sgwrs rhwng Cadeirydd Iechyd Dolen Cymru–Lesotho, Aaron Pritchard, a Chofrestrydd Meddyg Teulu, Rachel Price
Ymwelodd Dr Rachel Price, Cofrestrydd Meddyg Teulu yn Ne Cymru, â Lesotho yn 2025 ar ôl clywed drwy HEIW am bartneriaeth Iechyd Byd-eang newydd a oedd yn cynnig cyfle i deithio i Lesotho a phrofi meddygaeth deuluol yn Ardal Leribe.
Yn gyntaf, diolch yn fawr iawn i chi, Rachel, am gymryd yr amser i rannu eich profiad gyda Dolen Cymru–Lesotho.
A allech chi ddechrau drwy ddweud ychydig wrthym am eich rôl bresennol a’ch gwaith fel cofrestrydd meddyg teulu yn Ne Cymru?
Rachel: Rwyf ar hyn o bryd yn fy mlwyddyn olaf o hyfforddiant meddyg teulu ac rwy’n mwynhau’n fawr gweithio yn y gymuned wledig lle rwyf wedi fy lleoli. Rwy’n teimlo’n ffodus iawn o fod yn rhan o dîm gwych a chefnogol. Mae pob diwrnod yn wahanol ac yn llawn syrpreisys, a dyna sy’n cadw fy niddordeb mewn ymarfer cyffredinol.
Sut wnaethoch chi glywed gyntaf am y cysylltiad rhwng Cymru a Lesotho a’r cyfle i gymryd rhan yn Rhaglen Meddygaeth Deuluol Leribe?
Rachel: Gan fy mod wedi tyfu i fyny yng Nghymru, roeddwn bob amser yn ymwybodol o Dolen Cymru a’r cysylltiad arbennig rhwng Cymru a Lesotho, ond nid oeddwn erioed wedi ei archwilio’n fanwl iawn. Pan ddechreuais hyfforddi fel meddyg teulu, roeddwn yn tybio y byddai unrhyw gyfleoedd i deithio neu weithio dramor yn gorfod aros tan ar ôl i mi gwblhau fy hyfforddiant. Roeddwn yn hollol anghywir. Yn ail flwyddyn fy hyfforddiant, cawsom e-bost gan HEIW am bartneriaeth Iechyd Byd-eang newydd a oedd yn cynnig cyfle i deithio i Lesotho a phrofi meddygaeth deuluol a gofal iechyd mewn lleoliad hollol wahanol. Roedd y cyfle yn apelio ataf ar unwaith, ac roeddwn yn gwybod bod yn rhaid i mi wneud cais.
A allech chi ddweud ychydig wrthym am raglen hyfforddi Meddygaeth Deuluol Leribe a beth oedd yn rhan o’ch ymweliad?
Rachel: Mae rhaglen hyfforddi Meddygaeth Deuluol Leribe yn cael ei rhedeg gan Gynghrair Iechyd Boston Lesotho (LeBoHA). Nid oes gan Lesotho ei hysgol feddygol ei hun, felly mae llawer o fyfyrwyr Basotho talentog yn gadael y wlad i astudio meddygaeth dramor ac yn aml nid ydynt yn dychwelyd. Mae’r rhai sy’n dychwelyd yn aml yn wynebu amodau gwaith heriol, gan gynnwys lleoliadau mewn ardaloedd mynyddig anghysbell, cyfrifoldeb am ystod eang o broblemau clinigol cymhleth gyda chefnogaeth gyfyngedig, unigrwydd proffesiynol, ysbytai sydd â diffyg adnoddau, cyflogau isel, a chyfleoedd cyfyngedig ar gyfer datblygiad gyrfa. Sefydlwyd LeBoHA i fynd i’r afael â’r heriau hyn drwy gryfhau addysg a datblygiad gweithwyr iechyd proffesiynol, gyda ffocws arbennig ar ddarparu gofal cyfannol mewn ysbytai ardal a lleoliadau gofal iechyd sylfaenol.
Yn ystod ein hymweliad, roeddem wedi ein lleoli mewn un o’r ysbytai ardal, lle’r oeddem yn cysgodi meddygon ar y rhaglen hyfforddi Meddygaeth Deuluol yn ogystal â chlinigwyr o arbenigeddau eraill ar draws yr ysbyty. Rhoddodd hyn fewnwelediad gwerthfawr i ni i sut mae gofal yn cael ei ddarparu mewn amgylchedd ag adnoddau cyfyngedig, ac i ehangder yr ymarfer a’r sgiliau sydd eu hangen ar feddygon teulu yn Lesotho. Roeddem yn ffodus o allu mynychu un o wythnosau addysgu’r rhaglen, a oedd yn canolbwyntio ar HIV a thwbercwlosis, ac roedd yn hynod addysgiadol a diddorol. Treulion ni hefyd amser yng Nghanolfan Ragoriaeth LeBoHA, sydd wedi’i threfnu yn debyg i bractis meddyg teulu, gyda phwyslais cryf ar reoli clefydau cronig hirdymor a gofal cyfannol i gleifion. Yn ogystal, cawsom gyfle i ymuno â nifer o brosiectau allgymorth cymunedol, gan ennill mewnwelediad pellach i ddarparu gofal iechyd y tu hwnt i’r ysbyty. Yn ystod ein hamser yno, cwblhawyd hefyd brosiect gwella ansawdd bach i helpu i ddiweddaru ffurflenni derbyn i’r ysbyty.
Beth ydych chi’n teimlo eich bod wedi’i ddysgu fwyaf o weithio gyda’r rhaglen Hyfforddi Meddygaeth Deuluol yn Leribe, a beth, yn enwedig, y gall darparwyr Gofal Sylfaenol yng Nghymru ei ddysgu o hyn?
Rachel: Roedd gweithio ochr yn ochr â’r meddygon yn Leribe yn brofiad ffurfiannol iawn. Roedd gweld addasrwydd a dyfeisgarwch meddygon yn darparu gofal mewn amodau heriol yn rhoi persbectif newydd i mi ar fy nghydweithwyr yng Nghymru. Mae llawer ohonynt wedi hyfforddi mewn lleoliadau ag adnoddau is neu ganolig y tu allan i’r DU, ac ers dychwelyd rwyf wedi gwerthfawrogi’r cyfle i glywed am eu teithiau proffesiynol amrywiol. Mae’n amlwg ein bod weithiau’n tanbrisio’r sgiliau unigryw a’r gwydnwch y mae’r clinigwyr hyn yn eu dod i’n system iechyd.
Gwnaeth y profiad hefyd fy annog i fyfyrio ar fy ymarfer fy hun o fewn y GIG. Yng Nghymru, rydym yn ffodus o gael mynediad hawdd at ymchwiliadau, ac fe wnes i sylweddoli pa mor hawdd yw hi weithiau i ddibynnu gormod ar yr adnoddau hyn, a pha mor wastraffus y gallwn fod ar adegau. Mewn cyferbyniad, mae clinigwyr yn Leribe yn dibynnu’n drwm ar sgiliau clinigol cryf a gwneud penderfyniadau gofalus er mwyn darparu gofal o fewn cyfyngiadau adnoddau sylweddol.
Fodd bynnag, mae’r effaith fwyaf ar fy ymarfer yn ymwneud â newid dwfn yn y ffordd rwy’n edrych ar iechyd ataliol. Roedd arsylwi ar y nifer uchel o achosion o ganser ceg y groth hwyr yn Lesotho — o ganlyniad uniongyrchol i ddiffyg rhaglenni sgrinio a brechu cenedlaethol ac i gyfraddau uchel o HIV — yn wers gref ynghylch gwerth ymyrraeth gynnar. Roedd gweld cost ddynol ddinistriol achosion a ddiagnoswyd ar gam anwelladwy yn atgof sobor o’r hyn sydd yn y fantol. Mae’r profiad hwn wedi newid fy marn o sgrinio o fod yn dasg weinyddol arferol i fod yn flaenoriaeth glinigol hanfodol; rwy’n dychwelyd i Gymru gyda phenderfyniad newydd i hyrwyddo’r gwasanaethau hyn, ar ôl gweld yn uniongyrchol realiti bywyd hebddynt.
Sut ydych chi’n gweld eich rôl gyda’r Lesotho Link yn datblygu yn y dyfodol?
Rachel: Rwy’n gweld fy rôl gyda’r Lesotho Link fel ymrwymiad parhaus sy’n esblygu, yn hytrach na phrofiad unwaith ac am byth. Gan fy mod wedi elwa cymaint yn bersonol ac yn broffesiynol o’r bartneriaeth, rwy’n awyddus i barhau i gymryd rhan mewn ffordd sy’n gynaliadwy ochr yn ochr â’m gyrfa glinigol yng Nghymru. Ar hyn o bryd, gallai hyn gynnwys cefnogi hyfforddeion yn y dyfodol sydd â diddordeb yn y rhaglen a rhannu’r hyn a ddysgais o Raglen Hyfforddi Meddygaeth Deuluol Leribe o fewn fy nghynllun hyfforddi ac â phobl eraill.
Wrth i mi symud ymlaen yn fy ngyrfa, byddwn yn gobeithio parhau i fod yn rhan o’r Lesotho Link drwy gydweithio parhaus, eiriolaeth dros bartneriaethau iechyd byd-eang, ac, os yn bosibl, ymweliadau yn y dyfodol sy’n cefnogi cynaliadwyedd yn hytrach na mewnbwn clinigol tymor byr. Yn anad dim, rwy’n gweld fy rôl fel un sy’n helpu i gryfhau perthynas sy’n fuddiol i’r ddwy ochr, gan sicrhau bod dysgu’n llifo i’r ddau gyfeiriad ac yn parhau am flynyddoedd lawer i ddod.
A oes un cof arbennig o’ch ymweliad sydd wedi aros gyda chi fwyaf ac y byddech yn hapus i’w rannu?
Rachel: Er bod gen i gymaint o atgofion hyfryd, mae un eiliad yn Leribe yn sefyll allan. Roedd Jenna a minnau yn cerdded i lawr y stryd yn syml pan wnaeth dau blentyn ysgol ifanc chwifio atom a’n cyfarch gyda “Shwmae!” llawen. Roedd yn ystum bach, ond roedd clywed cyfarchiad Cymraeg mor bell o gartref yn dod â chryfder y bond rhwng Cymru a Lesotho yn fyw iawn.
Diolch am eich amser, Rachel, ac rydym yn edrych ymlaen at eich cyfraniad parhaus a’ch cefnogaeth i’r partneriaethau iechyd rhwng Cymru a Lesotho.
